Adsız Alkolikler (AA) ve 12 adım programları dünyada yaygın olsa da, herkesin "yüksek güç" ve manevi çerçeve yaklaşımıyla rahat etmediği bir gerçek. Bilimsel / laik bir yaklaşım arayanlar için SMART Recovery (Self-Management and Recovery Training) önemli bir alternatif sunar.
SMART Recovery Nedir?
SMART Recovery, ABD'de 1994'te kurulmuş, kâr amacı gütmeyen uluslararası bir akran destek programıdır. Temelinde Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Rasyonel Duygusal Davranışçı Terapi (REBT) ve Motivasyonel Görüşme (MI) bulunur. Beceri odaklı, seküler ve kanıta dayalıdır.
"Bağımlılıktan çıkışı bir beceri seti olarak gören, her birimin öğrenilip pekiştirilebileceğine inanan bir yaklaşım."
4 Noktalı Program
SMART Recovery'nin merkezinde 4 temel alan vardır — adımlar değil, beceri alanları:
1. Değişim İçin Motivasyon Oluşturma ve Sürdürme
Değişim neden istiyorum? Ambivalans nedir? Motivasyonel Görüşme tekniklerine dayanır. CBA (Cost-Benefit Analysis) — kullanmanın / bırakmanın kısa ve uzun vadeli kazanç ve maliyetlerini yazmak, klasik bir SMART egzersizidir.
2. Arzu ve Dürtülerle Baş Etme
"Ben istiyorum" hissi gelip gittiğinde ne yapmak gerekir? SMART araç kutusundan pratik teknikler:
- DEADS — Deny/Delay (erteleyin), Escape (ortamı terk edin), Accept (dürtüyü kabul edin geçecek), Dispute (mantıksız düşünceyi sorgulayın), Substitute (sağlıklı alternatif)
- Urge Surfing — dürtüyü bir dalga gibi izleyip geçmesini beklemek
3. Düşünce, Duygu ve Davranış Yönetimi
Rasyonel Duygusal Davranışçı Terapi'nin kalbi: ABC modeli:
- Activating Event (tetikleyici olay)
- Belief (bu olay hakkındaki inanç / yorum)
- Consequence (sonuç — duygu ve davranış)
Sonucu değiştirmek için olayı değil, yorumu değiştirmek gerekir.
4. Dengeli Bir Hayat Kurmak
Bağımlılığın bıraktığı boşluğu ne ile dolduracağım? Hedef belirleme, değer belirleme, günlük düzen, anlamlı aktiviteler. Bu, Marlatt'ın "yaşam tarzı dengesi" kavramına benzer.
SMART ≠ AA — Farklar
Farklar:
- Felsefe: AA "güçsüz kabul" temelli, SMART "öz-yetkinlik" temelli
- Manevi çerçeve: AA'da "yüksek güç", SMART'ta yok
- Süre: AA ömür boyu, SMART "mezuniyet" kavramına açık (hedefe ulaşınca bırakılabilir)
- Sponsor: AA'da önemli, SMART'ta yok — gruptaki herkes yatay ilişki
- Moderasyon: AA kesin abstinens, SMART moderasyon hedefine de açıktır (duruma göre)
Kanıt Düzeyi
SMART Recovery üzerine yapılmış çalışmalar AA kadar sayıca fazla olmasa da, BDT ve MI temelleri tıp literatüründe sağlam kanıt düzeyine sahiptir. Dünya Sağlık Örgütü ve NIDA (ABD Ulusal Uyuşturucu Bağımlılığı Enstitüsü), bilişsel-davranışçı ve motivasyonel temelli akran destek programlarını kanıta dayalı müdahaleler arasında listeler.
Kimler İçin Uygun?
- 12 adım programının manevi dilinden uzak duran bireyler
- Bilimsel, laik bir yaklaşımı tercih edenler
- Kontrollü kullanım hedefleyenler (bazı durumlar)
- Kendi kontrolünü vurgulayan, "güçsüz" tanımını kabul etmek istemeyenler
- BDT eğitimi almış ya da almaya açık olanlar
Türkiye'de Durum
SMART Recovery Türkiye'de AA kadar yaygın değildir. Türkçe yüz yüze gruplar sınırlı olsa da, online toplantılara erişim mümkündür. İngilizce bilenler uluslararası online gruplara katılabilir; smartrecovery.org'da online toplantı takvimi bulunur.
Türkiye'deki bazı klinisyenler SMART Recovery'nin ilkelerini bireysel terapi çerçevesinde uygular; bu yüzden resmi bir grup üyeliği olmasa bile ilkeler kullanılabilir.
Profesyonel Tedaviyle Birlikte
SMART Recovery en iyi, şu kombinasyonda sonuç verir:
- Kamu sağlık kurumu (ör. AMATEM / BAHAR Merkezi) — tıbbi değerlendirme + ilaç tedavisi
- BDT temelli bireysel terapi
- SMART Recovery grubu — akran desteği + beceri pekiştirme
- Günlük pratik — araç kutusu egzersizleri